Wszystko o urlopach macierzyńskich, wychowawczych oraz o zasiłkach

Kobiety coraz częściej rezygnują z trzyletniego urlopu wychowawczego. Boją się stracić pracę. Nim zdecydujesz, czy zostać w domu z dzieckiem, czy wrócić do pracy, musisz przede wszystkim poznać wszystkie prawa i przywileje, które należą się tobie, młodej mamie

Wszystko o urlopach macierzyńskich, wychowawczych oraz o zasiłkach

Kobiety coraz częściej rezygnują z trzyletniego urlopu wychowawczego. Boją się stracić pracę. Nim zdecydujesz, czy zostać w domu z dzieckiem, czy wrócić do pracy, musisz przede wszystkim poznać wszystkie prawa i przywileje, które należą się tobie, młodej mamie

Czy każdej matce przysługuje urlop macierzyński?

Urlop macierzyński przysługuje tylko kobietom zatrudnionym na umowę o pracę. Nie ma natomiast znaczenia staż pracy ani jej wymiar, czyli to, czy pracowałaś na cały etat, czy tylko na część.

A jeśli mam umowę na czas określony?

Jeśli masz umowę na czas określony, która wygasa w trakcie urlopu - ostatni dzień umowy jest jednocześnie ostatnim dniem urlopu. W tej sytuacji nie przysługuje ci dalszy urlop macierzyński.

Masz jednak prawo do zasiłku macierzyńskiego. Przysługuje on każdej kobiecie, która opłacała ZUS przynajmniej przez pół roku. Po urodzeniu dziecka ZUS wypłaca zasiłek w wysokości 100 proc. sumy, od której płacisz składkę.

Czas, przez który będziesz dostawać zasiłek, jest równy pełnej długości urlopu macierzyńskiego.

Każdej ubezpieczonej kobiecie przysługuje też jednorazowy zasiłek porodowy: to 20 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, obecnie - 373,73 zł.

*Pamiętaj: jeśli jesteś w ciąży, pracodawca ma obowiązek przedłużyć z tobą umowę aż do dnia porodu, nawet jeśli wygasa ona w trakcie ciąży. Ale pod warunkiem że:

1. zawarłaś umowę dłuższą niż na miesiąc;

2. ciąża musi trwać przynajmniej trzy miesiące, gdy wygasa pierwotna umowa.

A jeśli pracuję na umowę zlecenie?

Kobieta pracująca na podstawie umowy zlecenia czy o dzieło, nie ma prawa do urlopu, ale ma prawo do zasiłku macierzyńskiego.

Charakter umowy nie ma tu znaczenia, ważne jest, by pracodawca płacił składki ZUS.

A jeśli mam własną firmę?

Sama sobie płacisz składkę na ZUS. A po urodzeniu dziecka ZUS będzie ci wypłacać zasiłek macierzyński.

Jestem studentką. Czy należy mi się urlop macierzyński? A co z egzaminami, czy mogę je przełożyć na inny termin?

Na studiach nie przysługuje ci urlop macierzyński ani wychowawczy, bo nie jesteś zatrudniona. Nie masz też zasiłku macierzyńskiego. Możesz otrzymać roczny urlop dziekański (z różnych przyczyn). Udzielenie go automatycznie przesuwa termin planowego ukończenia studiów. W okresie urlopu student zachowuje uprawnienia studenckie - jest ubezpieczony i ma prawo do bezpłatnej pomocy medycznej. Doktorantka ma prawo do przedłużenia studiów doktoranckich o rok z powodu ciąży i nie traci wtedy stypendium.

A jeśli jestem bezrobotna?

Przede wszystkim zarejestruj się w Rejonowym Urzędzie Pracy. Oprócz zasiłku dla bezrobotnych zyskasz ubezpieczenie medyczne dla siebie i również dla dziecka. Możesz też liczyć na pomoc z opieki społecznej.

Urlop macierzyński

Ile będę dostawać pieniędzy na urlopie macierzyńskim?

100 proc. twojego średniego wynagrodzenia (do którego, uwaga, wlicza się premie, nagrody, dodatki funkcyjne itd.), obliczonego z 12 lub 6 miesięcy (jeśli pracowałaś mniej niż rok) przed porodem. Wypłaca go ZUS. Ten zasiłek przysługuje też ojcu dziecka, jeśli matka umrze lub porzuci dziecko, o ile opiekę nad dzieckiem będzie sprawował osobiście, a więc zrezygnuje z pracy.

Ile trwa urlop macierzyński?

20 tygodni, jeśli urodzi się jedno dziecko. I 30, jeśli na świat przyjdą wieloraczki. Od 1 stycznia 2001 roku urlopy wzrosną odpowiednio do 26 i 39 tygodni. Kobiety, które nowy rok zastanie na urlopach, już skorzystają z nowych przepisów.

Czy taki sam urlop przysługuje na dziecko adoptowane?

Nie, jest krótszy, trwa 14 tygodni, gdy dziecko nie ukończyło 4 miesięcy, i tylko 4, gdy nie skończyło roku.

Ale Sejm już nad tym pracuje. Posłowie zmieniając długość urlopów macierzyńskich zapomnieli o matkach adoptujących dzieci. Komisja rodziny zaproponowała, by jeszcze w tym roku wydłużyć ten urlop do 16 tygodni, jeżeli adoptowane dziecko nie ukończyło 5 miesięcy, do 26 tygodni - jeżeli kobieta bierze na wychowanie więcej niż jedno dziecko (żadne z dzieci nie może mieć więcej niż 7 miesięcy). W 2001 roku miałby nastąpić kolejny etap wydłużania urlopów - odpowiednio do 22, 35 i 6 tygodni, gdy dziecko nie skończyło roku.

Jaką część urlopu mogę wykorzystać przed porodem?

Możesz (ale nie musisz) wykorzystać 4 tygodnie przed przewidywaną datą porodu. W praktyce decyzja należy do lekarza - jeżeli w ostatnim miesiącu ciąży wystawi ci zwolnienie aż do porodu, to powinien to być urlop macierzyński. Jeżeli się dobrze czujesz i chcesz pracować do dnia rozwiązania, cały urlop weźmiesz potem.

Czy muszę wykorzystać cały urlop? Czy mogę wrócić do pracy wcześniej?

W zasadzie nie. Przepisy przewidują skrócenie urlopu tylko, gdy urodzi się martwe dziecko lub jeśli zrezygnujesz z jego wychowania, np. oddając je do adopcji.

Możesz też przerwać urlop, gdy dziecko jest w szpitalu i wykorzystać go, gdy wróci do domu.

Czy mój mąż może wykorzystać część urlopu macierzyńskiego?

Nie. Z urlopu macierzyńskiego, jak sama nazwa wskazuje, może skorzystać tylko kobieta. Ojciec może natomiast tak samo jak matka wziąć urlop wychowawczy.

Czy mogę sobie przedłużyć urlop macierzyński o wypoczynkowy?

Tak - i kobiety często tak robią. Pracodawca ma obowiązek udzielić ci urlopu wypoczynkowego zaraz po urlopie macierzyńskim.

Czy można mnie zwolnić z pracy podczas urlopu macierzyńskiego?

Nie. Ten urlop to, podobnie jak ciąża, okres ochronny. Kobiety nie można wtedy zwolnić, przesunąć na inne stanowisko. Ani zmienić na jej niekorzyść warunków umowy, np. obniżyć wynagrodzenia. Wyjątkiem jest zwolnienie dyscyplinarne (z winy pracownika), ale można to zrobić tylko za zgodą zakładowych związków zawodowych.

Kobiety na urlopie macierzyńskim nie są natomiast chronione przed zwolnieniami grupowymi. W razie likwidacji zakładu lub ogłoszenia jego upadłości można z nimi rozwiązać umowę - wtedy kobieta otrzymuje zasiłek ZUS w wysokości zasiłku macierzyńskiego.

W trakcie urlopu macierzyńskiego umowa o pracę może być rozwiązana za porozumieniem stron.

Czy po powrocie z urlopu macierzyńskiego pracodawca może przesunąć mnie na inne stanowisko?

Po urlopie znów obowiązują cię takie zasady jak wszystkich. Żeby przesunąć cię na inne stanowisko, pracodawca musi zawrzeć z tobą porozumienie dotyczące nowych warunków.

Czy będę musiała wyjeżdżać na kilkudniowe delegacje? A nocne dyżury?

Podobnie jak w ciąży, kobiety opiekującej się dzieckiem do lat 4 nie wolno bez jej zgody zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w nocy. Ani wysyłać w delegacje.

A jeśli karmię piersią, czy przysługują mi przerwy w pracy?

Masz prawo do dwóch półgodzinnych przerw wliczanych do czasu pracy. Możesz też w zamian wyjść godzinę wcześniej. Jeśli pracujesz krócej niż 6 godzin dziennie (ale nie mniej niż 4), przysługuje ci jedna półgodzinna przerwa. Możesz korzystać z tego prawa tak długo, jak długo karmisz piersią. Jeżeli pracodawca nie wierzy na słowo, należy przedstawić zaświadczenie lekarskie.

A jeśli dziecko zachoruje?

Tobie lub ojcu dziecka przysługują dwa pełnopłatne wolne dni w roku na opiekę nad dzieckiem do lat 14 (ale tylko jedno z was może je wykorzystać - albo każde z was po jednym dniu). Jeżeli ich nie wykorzystacie w ciągu roku, przepadają. Pediatra może też tobie lub ojcu dziecka wystawić zwolnienie na opiekę nad dzieckiem.

Urlop wychowawczy

Z urlopu wychowawczego, w odróżnieniu od macierzyńskiego, może skorzystać także ojciec dziecka. Rodzice mogą wykorzystać urlop w częściach i na zmianę - raz jedno, raz drugie

Kiedy mogę wziąć urlop wychowawczy?

Dopóki dziecko nie skończy 4 lat, możesz przejść na trzyletni urlop wychowawczy. Jeśli dziecko wymaga stałej opieki (z powodu przewlekłej choroby, kalectwa lub opóźnienia w rozwoju umysłowym), możesz otrzymać dodatkowy trzyletni urlop. Możesz z niego skorzystać aż do ukończenia przez dziecko 18 lat.

Czy urlop wychowawczy mogę wziąć w każdej chwili?

Powinnaś powiadomić o tym pracodawcę co najmniej dwa tygodnie przed planowanym urlopem. Jeżeli chcesz wziąć urlop z dnia na dzień, on musi się na to zgodzić.

Czy urlop wychowawczy mogę wziąć w kilku częściach?

Najwyżej w czterech. Możesz więc, na przykład, prze- dłużyć urlop macierzyński o 3 miesiące wychowawczego, wrócić do pracy i jeśli dojdziesz do wniosku, że łączenie obowiązków w pracy i w domu jest ponad twoje siły, po kilku miesiącach znowu skorzystać z urlopu wychowawczego.

Czy każdy może otrzymać urlop wychowawczy?

Musisz mieć umowę o pracę i co najmniej półroczny staż pracy. Do stażu wlicza się wszystkie poprzednie okresy zatrudnienia, w tym także, na przykład, okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych.

Jeśli umowa była zawarta na czas określony, to urlop będzie trwał tylko do chwili jej wygaśnięcia. Osobom zatrudnionym na zlecenie lub umowę o dzieło urlop wychowawczy w ogóle nie przysługuje.

Czy urlop wychowawczy może wziąć ojciec dziecka?

Od 1996 roku z urlopu wychowawczego, w odróżnieniu od macierzyńskiego, może skorzystać także ojciec dziecka. Na tych samych zasadach, co matka. Rodzice mogą wykorzystać urlop w częściach i na zmianę - raz jedno, raz drugie. Nie mogą być jednak razem na urlopie - rodzic składający wniosek musi oświadczyć, że drugi z tego urlopu nie korzysta.

Czy będę dostawać jakieś pieniądze na urlopie wychowawczym?

Otrzymasz zasiłek wychowawczy, jeżeli przeciętny miesięczny dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 25 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim roku kalendarzowym (dziś 427 zł).

Zasiłek wychowawczy wynosi obecnie 276,90 zł. Dla osoby wychowującej samotnie dziecko, a także na trzecie dziecko i każde następne - 440,30 zł. Zasiłek możesz dostawać maksymalnie przez 2 lata. A jeśli urodziłaś wieloraczki lub jesteś samotną matką - przez 3. Przez 6 - jeśli opiekujesz się dzieckiem niepełnosprawnym.

Czy ja i moje dziecko mamy ubezpieczenie zdrowotne w trakcie urlopu wychowawczego?

Tak, przysługuje wam bezpłatna opieka medyczna.

Czy okres urlopu nie wypadnie mi z ubezpieczenia emerytalnego?

Okres urlopu wychowawczego jest wliczany do okresu zatrudnienia. Kiedy jesteś na urlopie, składkę odprowadza budżet państwa. Składka jednak będzie niewielka, bo nalicza się ją od najniższego wynagrodzenia lub zasiłku wychowawczego.

Czy można mnie zwolnić, gdy jestem na urlopie wychowawczym?

Na urlopie wychowawczym, podobnie jak na macierzyńskim, jesteś objęta szczególną ochroną - od dnia złożenia wniosku o urlop do dnia zakończenia urlopu pracodawca nie może rozwiązać umowy o pracę, z wyjątkiem sytuacji, które dotyczą także urlopu macierzyńskiego (zwolnienie dyscyplinarne albo grupowe).

Czy z urlopu wychowawczego mogę wrócić w każdej chwili?

Tak, za zgodą pracodawcy. A jeśli zawiadomisz go miesiąc wcześniej, nawet nie musisz pytać o zgodę.

Czy mam gwarancję, że po urlopie wychowawczym wrócę na to samo stanowisko?

Niestety nie. Prawo mówi tylko, że stanowisko ma być równorzędne z zajmowanym przed urlopem. Jedyne, co prawo gwarantuje - to wynagrodzenie. Nawet po zmianie stanowiska nie może być niższe od tego, które dostałabyś na poprzednim (nie chodzi tu jedynie o wynagrodzenie zasadnicze, ale o wszystkie jego składniki - dodatki funkcyjne, stażowe itp.). Trzeba się liczyć z tym, że pracodawca z "widełek" wybierze najniższe wynagrodzenie.

A jeśli w trakcie urlopu wychowawczego zajdę w ciążę i urodzę następne dziecko, czy będzie mi przysługiwał nowy urlop?

Tak, bo na każde dziecko przysługuje trzyletni urlop wychowawczy. I zasiłek macierzyński na kolejne dziecko.

Czy pracodawca ma obowiązek na moją prośbę zmniejszyć mi zakres obowiązków lub czas pracy? Czy część pracy będę mogła wykonywać w domu?

To zależy wyłącznie od dobrej woli pracodawcy. Przepisy prawa pracy do niczego go nie zobowiązują.

Opr. ANETA GÓRNICKA-BORATYŃSKA,

Konsultacja: DEPARTAMENT PRAWNY PAŃSTWOWEJ INSPEKCJI PRACY i MEC. IWONA WINIARSKA-FELESZKO, 9 września 2000