Marguerite-Christine Świrczewska to pisarka, publicystka, propagatorka polskiej kultury i filantropka mieszkająca we Francji. Dzięki uprzejmości autorki publikujemy fragment z pierwszego tomu książki "Ego-grafia lub życie polskiej emigrantki" wydanej przez Editions Éncre Rouge.
Lekcje historii były podporządkowane ideologii władzy
W czasach mego dzieciństwa obowiązywały dwie wersje historycznych faktów, co zresztą odnosiło się też do wszystkich wartości: nauczyło mnie to bardzo wcześnie - ze szkodą dla mnie samej - że powinnam, bez względu na okoliczności, zachowywać rezerwę i powściągać język. Lekcje historii w szkole były podporządkowane ideologii władzy; nie nauczono prawdziwej historii Polski. Mówienie o niej czy choćby wzmianka na jej temat były całkowicie zakazane przez rząd naszego kraju, który był sterowany z zagranicy przez Wielkiego Brata, Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Moja Babcia w największej tajemnicy czytała mi zapiski pozostawione przez członków naszej rodziny, ucząc mnie w ten sposób tego, co uważała za prawdziwą historię naszego kraju - gdy mówię, że je czytała, nie jestem precyzyjna, w istocie recytowała mi obszerne teksty z owej prawdziwej historii Polski, którą znała na pamięć i która pozostawała w sprzeczności z tym, czego uczyliśmy się w państwowych polskich szkołach, będących pod wpływem komunistów i narzuconej przez nich Dyktatury Proletariatu.
Te lekcje przekłamanej historii prowadzono celowo, żeby osłabić naszą zbiorową dumę; chodziło o to, by zgnieść, zabić w zarodku najmniejszy przejaw polskiego ducha oporu! Ta podwójna edukacja nauczyła mnie, że co innego trzeba mówić w domu, a co innego w szkole czy w obecności ludzi niezwiązanych z naszą rodziną. Choć już do tego przywykłam, było to dla mnie niezwykle trudne ćwiczenie: takie zachowanie było całkowicie sprzeczne z zasadą, ktorą bliscy wpajali mi od dzieciństwa: "Trzeba zawsze mówić prawdę, nawet jeżeli rani!".
Był to wielki dylemat moich najmłodszych lat i wieku dorastania: co powinnam powiedzieć, a czego nie mówić? Inne dzieci nie miały tego rodzaju zmartwień: chcąc być w porządku, naśladowały po prostu zachowania dorosłych ze swego otoczenia. Tymczasem mnie absolutnie nie było wolno kopiować manier, postaw i sposobu myślenia, jakie dominowały w naszym rodzinnym gronie. Wręcz przeciwnie, musiałam rozumować jak dorosła osoba, mająca świadomość mentalnego zakłamania moich rozmówców, których w tymże rodzinnym kręgu nazywano, z nieskrywaną ironiczną wzgardą, "komunistami i wyzwolicielami naszej Ojczyzny, przyjaciółki polskiego ludu".
To doprowadziło do sytuacji dramatycznej
Trzeba przyznać, że dla małej, sześcio czy siedmioletniej dziewczynki, to była mission impossible ( z ang. Misja niemożliwa)! W ten właśnie sposób resztki mojej dziecięcej niewinności oraz pragnienie, by zawsze wszystko robić jak najlepiej, doprowadziły do sytuacji dramatycznej i niebezpiecznej dla mojej rodziny, sytuacji, która naraziła na szwank nasze rodzinne więzi.
Moja szkoła podstawowa w Warszawie mieściła się w zwykłym baraku, dopiero co wzniesionym wśród rodzinnych ruin; wnętrze było surowe i niezbyt przyjemne dla oka. W klasie stały rzędy ławek z jasnego drewna. My, uczniowie, nosiliśmy takie same granatowe fartuszki, ozdobione białym kołnierzykiem. Tego dnia - było to na lekcji historii - nasza nauczycielka, przerywając głęboką ciszę, którą można by krajać nożem, poprosiła, byśmy nazajutrz przynieśli do szkoły odznaczenia czy inne pamiątki rodziców, czy dziadków, którzy się wyróżnili w walce o wolność naszego kraju.
Zdecydowałam, że się bardzo postaram i nie zawiodę pani: od razu ujrzałam w myślach sekretną szufladę, gdzie moja Babcia chowała dyplomy, medale i odznaczenia, które Dziadek, ojciec mojej Mamy, otrzymał w ciągu swojego długiego żywota. Ach, pani nauczycielka chce mieć bohatera, który się wsławił, walcząc o niepodległość Ojczyzny, i będzie go miała!
Ujawnienie zawartości tej skrytki byłoby równoznaczne ze skazaniem całej rodziny
Babunia tak często mi opowiadała, jak dzielnym człowiekiem był jej mąż. Studiował w Szkole Wojskowej w Paryżu i zdobył dyplom oficera wojsk inżynieryjnych. Podczas służby wojskowej napisał podręcznik budowy mostów pontonowych, w którym przedstawił nowy rodzaj konstrukcji, służącej do przeprawiania się przez rzeki: chodziło o łatwe w transporcie pontony, które połączone ze sobą mogą utworzyć most w rekordowym czasie. Latem 1920 roku, podczas wojny między młodą Rzeczpospolitą Polską a bolszewicką Rosją, ta innowacja techniczna pozwoliła polskiej armii uderzyć na tyły najeźdźcy, zmuszając go do ucieczki.
Kapitan Romuald Buzkiewicz (mój Dziadek) ułatwił naszym oddziałom przekroczenie dopływu Wisły, Wieprza, i otoczenie Armii Czerwonej: dzięki temu wynalazkowi agresor został pokonany pod Olszynką Grochowską. Czerwoni nie byli w stanie zająć Warszawy, stolicy naszego tak niedawno wyzwolonego kraju! Ten prawdziwy CUD NAD WISŁĄ był możliwy tylko dlatego, że nasi żołnierze posłużyli się technologią wymyśloną przez mojego dziadka; to czyniło zeń BOHATERA, a mój Dziadek otrzymał potem wysokie odznaczenie z rąk głowy państwa, marszałka Józefa Klemensa Piłsudskiego.
Oprócz dyplomów i odznaczeń Dziadka, w sekretnej szufladzie spoczywał prawdziwy rodzinny skarb, wszystko to, co stanowiło o naszej tożsamości: był tam - między innymi - nasz herb i pierścień, na którym nasze godło wygrawerowano w rubinie; fakt, ze rodzinny herb ma czerwone tło, wynikał z wyjątkowego przywileju, jaki królowie Polski przyznawali tylko nielicznym rodom za ich szczególne zasługi dla Ojczyzny. Właśnie tę tożsamość komuniści u władzy zawzięcie zwalczali, była ewidentnym dowodem, że nie mamy chłopskich ani robotniczych korzeni, a tylko one były dla Dyktatury Proletariatu politycznie poprawne; ujawnienie - nawet częściowe - zawartości tej skrytki byłoby równoznaczne ze skazaniem całej rodziny.
Agenci UB przyjechali do szkoły
Tyle tylko, że w mojej naiwności szkolnej uczennicy, nie byłam w stanie zrozumieć wszystkich tych niuansów: mój Dziadek ocalił Polskę przed inwazją i został za to wyróżniony; musiałam pokazać jego odznaczenia mojej nauczycielce, przekonana, że mi pogratuluje, jako wnuczce polskiego Bohatera! Niestety skutek był całkiem inny, niż sobie wyobrażałam. Twarz nauczycielki zastygła w grymasie osłupienia, potem wykrzywiła ją złość, a ona zaczęła krzyczeć po rosyjsku "swołocz, swołocz". Gwałtownie chwyciła mnie za rękę i zaciągnęła do gabinetu dyrekcji. Potem wszystko potoczyło się bardzo szybko: zostałam odizolowana od innych dzieci, a przedstawiciele Ładu Publicznego - agenci UB - przyjechali do szkoły, żeby mnie przesłuchać, zadając mi w kółko te same pytania; ja odpowiadałam im w dobrej wierze, że nie rozumiem, że przecież mój Dziadek bronił swojego kraju przed inwazją i został za ten czyn odznaczony, że pokazując jego order, spełniłam tylko polecenie nauczycielki, że... W mojej spontanicznej prostocie zupełnie zapomniałam o tym, że w roku 1920 Polska była wrogiem bolszewickiej Rosji, która próbowała ją anektować, podczas gdy w roku 1944 ten sam kraj, Związek Sowiecki, stał się "wyzwolicielem i protektorem" Polski!
Co gorsza, działając w tak nierozważny sposób, dostarczyłam czerwonym wszelkich dowodów, że moja rodzina brała aktywny udział w walce z rodzącym się ZSRR i została za to wynagrodzona; wywołałam kataklizm, który miał spaść na głowy moich bliskich. Zbiry z UB przeszukały nasz dom, wywracając wszystko do góry nogami; ordery, rzecz jasna, zostały skonfiskowane, podobnie jak wszystkie dokumenty i przedmioty, które składały się na naszą pamięć, na naszą rodziną historię; zostaliśmy ograbieni z naszych najdroższych pamiątek, z naszej historycznej tożsamości.
Zostaliśmy upokorzeni, poniżeni, ośmieszeni
Tatę niezwłocznie aresztowano, gdy prowadził wykład na Politechnice i zakazano mu nauczania, nie mógł być nawet asystentem innego profesora. Mamę przesłuchiwano bez końca. Spokój naszego przytulnego domu, zbudowany cierpliwie za cenę niezliczonych wyrzeczeń i mimo piętrzących się trudności w tych latach stalinowskich, został nieodwracalnie zburzony; zostaliśmy upokorzeni, poniżeni, ośmieszeni i zmuszeni do milczenia, do podporządkowania się temu nieludzkiemu reżimowi, Dyktaturze Proletariatu. I przez moją naiwność, przez moją dziecięcą niewinność to ja doprowadziłam do tej tragedii!
Uważano mnie za potencjalne zagrożenie
Władze postanowiły przenieść mnie do innej szkoły, straciłam wszystkich przyjaciół, wszystkie punkty odniesienia. W naszym domu życie z trudem wracało na swoje tory, powoli niemal do normalnego stanu; jednak coś się ostatecznie popsuło, pękło w naszym rodzinnym życiu. Mama płakała całymi tygodniami i za każdym razem, gdy starałam się ją pocieszyć, odpychała mnie gwałtownie od siebie. Po tym jakże bolesnym incydencie nie miałam już dostępu do szaf, szuflad i innych potencjalnych skrytek, jakimi dorośli członkowie rodziny mogli jeszcze dysponować. Nie wspominano już także w mojej obecności o przyszłości naszego rodu - co wyjaśnia, dlaczego wiem tak niewiele na temat moich przodków. Rozmowy rodziców na ten temat toczyły się za zamkniętymi drzwiami; uważano mnie za potencjalne zagrożenie. Moi rodzice odsunęli mnie od rodzinnych tajemnic; zostałam wykluczona z ich kręgu, stałam się kimś obcym w łonie własnej rodziny!
