Prawo do zdrowia jest jednym z podstawowych praw człowieka. Aby ludzie mogli z niego korzystać, powinni mieć zapewniony łatwy dostęp do usług i środków medycznych odpowiedniej jakości - także do tych, które służąc profilaktyce pozwalają zapobiec chorobom i przykrym dolegliwościom. System ochrony zdrowia musi być tak zorganizowany, by zapewniał wszystkim, na zasadzie równości, właściwą opiekę medyczną. Wynika to z wymogu respektowania praw człowieka i z konstytucyjnej zasady równości. W praktyce oznacza to, że system ochrony zdrowia musi uwzględniać specyficzne potrzeby poszczególnych grup społecznych. W przypadku kobiet specjalnej uwagi wymagają potrzeby z zakresu tzw. zdrowia reprodukcyjnego, a więc dotyczącego układu rozrodczego i wszystkich jego funkcji.
Zdrowie reprodukcyjne stanowi istotny element zdrowia kobiet. Z racji swoich biologicznych funkcji i z potrzeby wykonywania regularnych badań profilaktycznych, kobiety korzystają z usług opieki zdrowotnej w tym zakresie częściej niż mężczyźni. Częściej narażone są więc na utrudnienia lub koszty wynikające z niewłaściwie funkcjonującego systemu ochrony zdrowia.
Czynnikiem, który znacząco wpływa na stan zdrowia kobiet, jest to, czy podczas świadczenia usług medycznych przestrzega się wobec nich praw pacjenta.
W relacji lekarz-pacjent niewątpliwie przewagę ma lekarz. Sprzyja to powstawaniu sytuacji, w których dochodzi do naruszenia praw człowieka. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy obowiązujące zapisy prawne chronią pacjenta.
W Polsce prawa pacjenta są łamane dość powszechnie. Szczególnie często dotyka to kobiet korzystających ze świadczeń dotyczących typowo kobiecych obszarów zdrowia, a więc leczenia schorzeń ginekologicznych, opieki w okresie ciąży i porodu, aborcji, poradnictwa i usług z zakresu antykoncepcji - krótko mówiąc związanych ze zdrowiem seksualnym i reprodukcyjnym.
Na stosunek lekarzy do kobiet korzystających z tych usług ochrony zdrowia wpływają przyjęte normy społeczne i dość powszechne przekonanie, że zachowania seksualne kobiet podlegają moralnej ocenie. Dowodem na to mogą być przypadki komentowania decyzji kobiet dotyczących życia seksualnego i prokreacji, szczególnie zaś nierzadkie, medycznie nieuzasadnione przypadki odmowy wystawiania recept na hormonalne środki antykoncepcyjne.
Konieczność przestrzegania przez wszystkich pracowników służby zdrowia praw pacjenta nie tylko znajduje uzasadnienie w międzynarodowych standardach praw człowieka; jest także warunkiem skutecznego działania systemu ochrony zdrowia. Światowe doświadczenia wykazują bowiem, że efekty leczenia lub działań profilaktycznych są lepsze, gdy pacjenci są traktowani podmiotowo i świadomie uczestniczą w tych procesach.
W Polsce od dłuższego czasu odczuwa się poważny niedostatek świadczeń medycznych dostępnych w publicznym systemie opieki zdrowotnej. W powszechnym odczuciu społecznym pogłębił się on jeszcze bardziej po wprowadzeniu reformy służby zdrowia.
O ile w obecnej sytuacji wpływ środowiska medycznego na zakres i liczbę świadczonych usług jest niewielki, o tyle zmiana stosunku do osób korzystających z usług opieki zdrowotnej leży w gestii pracowników opieki zdrowotnej. Uznanie i respektowanie praw pacjentek - poza tym, że jest niekosztownym sposobem poprawy jakości świadczonych usług, - jest także obowiązkiem osób zatrudnionych w systemie ochrony zdrowia.
Wiele zależy także od samych klientek służby zdrowia. Świadomość własnych praw, znajomość przepisów i wynikający z tego wzrost oczekiwań mogą stanowić dodatkową motywację do podejmowania działań na rzecz poprawy jakości świadczonych usług.
Prawa pacjenta można podzielić na trzy grupy, obejmujące: prawa ujęte w międzynarodowych i krajowych dokumentach dotyczący praw człowieka, prawa do konkretnych świadczeń medycznych oraz prawa do skargi i dochodzenia roszczeń. Do tej pory nie określono precyzyjnie "koszyka" świadczeń z zakresu zdrowia kobiet gwarantowanych przez kasy chorych, a liczba tych, które zakontraktowano, nie wystarcza do zaspokojenia potrzeb. W tej sytuacji trudno więc o wiarygodne informacje dotyczące ich dostępności. Broszura ogranicza się zatem do przedstawienia pozostałych praw pacjenta.
Broszurkę adresujemy do kobiet, toteż w dalszej jej części skoncentrujemy się na prawach pacjentek. Dla uproszczenia terminem "pacjentka" będziemy określać nie tylko kobiety zgłaszające się do lekarzy z powodu problemów zdrowotnych, ale także te, którym nic nie dolega, lecz chcą skorzystać z profilaktycznej porady lub usługi dotyczącej np. antykoncepcji. Dla tych ostatnich być może odpowiedniejszym terminem byłoby słowo "klientka". W krajach zachodnich tradycyjne określenie "pacjent" zastępuje się stopniowo terminem "klient" - po to, by podkreślić zachodzącą zmianę w relacji lekarz-pacjent na coraz częściej partnerską.
Opracowanie i publikacja broszurki były możliwe dzięki finansowemu wsparciu:
Local Democracy in Poland
172 College Avenue
New Brunswick, NJ 08901
phone: (732) 932-8551
fax: (732) 932-1144
Federacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny
Telefon zaufania dla kobiet: 632 08 82 (pn.- pt. 16 - 20)
Poradnik przygotowany przez Federację na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny
